‘Het gezin’, een begrip waaraan de overgrote meerderheid van mensen van binnen een betekenis geeft: een rij schoenen in de gang als welkom thuis, een kleutertje dat de achterkant van alle dingen probeert te ontdekken, een adolescent die zich in zijn lange lengte over de zitbank uitstrekt … én de, vriendelijke of nijdige, rukjes aan het touw waarmee je ooit zelf aan het ouderlijk huis vast zat. Het Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen (HIG besteedde er zijn jongste boek aan: ‘Waanzin van het gezin’. Het is opgebouwd uit bijdragen van auteurs die als docent of medewerker van het HIG of in een andere context professioneel met het gezin bezig zijn. Zoals de gelaagde titel het zegt weerspiegelt het project de ambivalentie, de bezorgdheid en de fundamentele overtuiging die het gezin als ‘instelling’ kan oproepen. Geen dogmatische verdediging van het traditionele gezin maar een studie van een dynamisch gegeven waarin wél een uitdrukkelijk, zelfs passioneel, pleidooi voor duurzaamheid doorklinkt. Omdat het HIG vindt dat duurzame relaties het heilzaamst zijn voor mensen.

Aan de basis van elk gezin ligt een intieme relatie en die heeft twee kanten, je kunt er jezelf mee aanvullen of je kunt er jezelf in verliezen. Terwijl het vroeger, vooral voor vrouwen, evident was dat ze een groot deel van zichzelf inleverden is dat vandaag ondenkbaar en partners lijnen hun autonomie meestal keurig af. Volgens psychologe dr. Ria Grommen kun je evenwel niet te vrijblijvend zijn: ‘In vele hedendaagse gezinnen heeft de zorg voor het eigen leven het cultiveren van verbondenheid in de verdrukking gebracht.(…)Een relatie aangaan is ook gemeenschappelijkheid creëren. (…). Dit vraagt om een dialoog, kunnen uitspreken wat je in je diepste beroert en vooral leren omgaan met wat en wie anders is’. Zo komt de mens dichter bij zichzelf, zegt Grommen: we zijn wezenlijk relationeel ingesteld.
Ook voor psycholoog dr. Joris Dewispelaere verschilt liefde van een (mogelijk bedreigende) symbiotische vereniging’. Hij haalt er de socioloog Erich Fromm bij die zegt dat liefhebben een activiteit is en geen gedrevenheid zoals bv. verliefdheid. Hij ontdoet liefde van alle afhankelijke en slaafse trekjes en brengt er juist de component vrijheid in.
‘Waanzin van het gezin’ is geïllustreerd door GAL.

Het boek staat op het scherp van de snede met aan de ene kant de traditionele gezinnen en aan de andere kant de realiteit van scheidingen, éénouder- en opnieuw samengestelde gezinnen. Het HIG wil de realiteit niet negeren maar alleszins een rode draad trekken doorheen alle mogelijke relaties: een duurzame band met de kinderen waarin die liefst loyaal kunnen blijven aan beide ouders. Ria Grommen noemt het gezin ondanks alles ‘een kostbaar relatienetwerk’, ‘een belangrijke biotoop voor menselijke groei op elke leeftijd’. Als men over de toekomst van het gezin nadenkt moet die existentiële dimensie erbij betrokken worden: wat maakt een mens tot mens en hoe kan een gezin daaraan bijdragen?
Daar tegenover staat het groot aantal scheidingen als maatschappelijke realiteit, het is niet omdat ze aanvaard zijn dat ze individueel minder pijn doen. Pedagoog dr. Hans Van Crombrugge vindt het akelig dat de gevolgen van uiteenvallende gezinnen voor de kinderen vaak gebanaliseerd worden en meent dat ouders zich hoe dan ook blijvend tegenover hun kinderen moeten engageren, desnoods via een ‘opvoedingscontract’.

Ondanks alles blijft het traditioneel gezin in Vlaanderen populair, benadrukt psychoanalytica dr. Danny Verstraeten. Van alle kinderen in een kerngezin woont driekwart bij de beide biologische ouders die gehuwd zijn. Een kerngezin ziet het Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies als een gehuwd of ongehuwd samenwonend paar of een alleenstaande ouder die samen met eigen kinderen en/of stiefkinderen een huishouden vormen. In de groep van kerngezinnen is er wel een daling van het aantal gehuwden met kinderen en een toename van de éénoudergezinnen en een nog grotere stijging van het aantal ongehuwd samenwonenden, de meerderheid van de nieuw samengestelde gezinnen behoort daartoe. En dan is het de vraag of die verschillende samenlevingsvormen de relaties ook kwalitatief beïnvloeden. Drie docenten van het HIG onderzochten dit samen met hun studenten. Hoe kun je dat fluïdum meten? ‘Gehechtheid’ en ‘gezinsklimaat’ vormen twee ankerpunten als het erop aankomt na te gaan hoe nabijheid, de kwaliteit van een de ouder-kind relatie en scheiding een invloed uitoefenen op de gevoelsmatige ontwikkeling van het kind en op zijn welbevinden.

Zowel bij mensen en dieren blijven jongen in de veilige nabijheid van de moeder of een andere zorgende figuur, denken we maar aan de eendjes die moedereend op één lijn volgen. Dat heeft met gehechtheid te maken en niet, zoals Freud beweerde, met seksualiteit en evenmin met het bevredigen van honger. De Britse kinderarts en kinderpsychoanalyticus J. Bowlby stelde dat gehechtheid een oorspronkelijk en onafhankelijke drijfveer is met als functie het veilig overleven. Kinderen hechten zich in iéder geval maar niet altijd even goed. Veilig gehechte kinderen hebben dankzij positieve ervaringen een basisvertrouwen dat de zorgende figuur bereikbaar is en houden er een geborgen gevoel aan over. Onveilig gehechte kinderen missen dat vertrouwen en gaan meer aanklampen. Een kind kan zich maar veilig hechten als de zorgende figuur zich gevoelig toont voor wat er in hem omgaat en wat het nodig heeft: ‘sensitief responsief’ zijn heet dat. Als dat niet zo is blijft het kind in het cirkeltje van zijn eigen angsten ronddraaien. Veilig gehechte kinderen ontwikkelen een soort van affectieve en relationele ‘routeplanner’ die hen doorheen het leven en alle mogelijke ontmoetingen gidst. Een gebrekkige gehechtheid in de kinderjaren kan ook neurologische schade opleveren die op haar beurt het sociaal-emotioneel gedragssysteem verstoort. Veilig gehechte mensen hebben regelmatig hun gevoelens kunnen toetsen bij een geruststellende figuur. Ze hebben hun ‘zelf’ goed kunnen afbakenen in verhouding tot de innerlijke wereld van anderen. Een vaardigheid die ze nodig hebben als ze zelf ouder worden. (On)Veilige hechting wordt zo van generatie op generatie overgedragen.

In alle gezinstypes, traditioneel, éénouder- of nieuw samengesteld gezin, kunnen kinderen het goed doen als het gezinsklimaat maar positief is, dat blijkt uit het onderzoek en dat geldt voor zowel jonge kinderen als adolescenten. Veilig gehechte en invoelende moeders maken het mooie weer. Het goede nieuws is dat men het klimaat op ieder moment kan bijsturen en dat is dan ook de boodschap van het onderzoek. Maar ‘ouder zijn’ is een grote taak en verdient ondersteuning. Hoe kunnen ouders beschikbaar zijn en gevoelig voor de noden van hun kinderen als ze tot over hun oren in de zorgen zitten? De samenleving draagt daar even goed een verantwoordelijkheid, betoogt het HIG. Ook als het spaak loopt moeten ouders worden ondersteund in hun opvoedingstaak, bij conflicten en vooral in de veeleisende nieuwe gezinssituaties. Scheidingsbemiddeling kan een positieve rol spelen, voor maar ook na de scheiding, een oproep die blijkbaar als is opgevangen door minister van justitie Onkelinx. Zij lanceert een campagne voor meer scheidingsbemiddeling en experte Diane Evers stelt voor mensen verplicht een aantal infosessies te laten meemaken.
‘Waanzin van het gezin’, Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen, telt 288 blz. en kost 19,95 euro ISBN 90 209 6303 1
In het Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen is er aan studiedag aan het thema gewijd op 18 november 2005. Meer hierover op www.hig.be
In het schoolgebouw van het HIG ‘De Factorij’ loopt een tentoonstelling met ‘Het gezin’ als thema en werk van leerlingen van Sint Lukas o.l.v. Nora Theys. Een mooie, doorleefde en soms rauwe aanvulling op de woorden van het boek.